گیاه دارویی سیر – قسمت سوم

اثرات درمانی گیاه دارویی سیر؛

قسمت سوم: بیماری های قلبی-عروقی؛ اثرات ضد تجمع پلاکتی

مطالعات متعدد نشان می­دهد که سیر در پیشگیری از ایجاد لخته و وقایع ترومبوتیک عروقی نقش به سزایی دارد. مکانیسم­های مختلفی برای این اثر فارماکولوژیک درنظر گرفته شده است که از جمله آنها می­توان به مواردی شامل اصلاح خواص غشای پلاکت­ها­ (۱)، مهار جابه­ جایی کلسیم از ذخایر پلاکتی (۲, ۳)، مهار چندین مرحله از آبشار فعال شدن آراشیدونیک اسید در پلاکت­ها و موارد دیگر (شکل ۱) به آن اشاره کرد (۴).

شکل ۱. مکانیسم­های پیشنهاد شده برای اثر ضد انعقادی سیر: ۱- فسفولیپاز A_۲ را مستقیماً مهار می­کند. ۲- تولید ترومبوکسان A_۲ (TXA_۲) را کاهش می­دهد. ۳­- به طور مستقیم عملکرد ترومبوکسان B_۲ (TXB_۲) را مهار می­کند. ۴- تجمع پلاکتی ناشی از ADP، کلاژن و آراشیدونات را مهار می­کند. ۵- غلظت کلسیم یونیزه را با جاروب کردن آن کاهش می­دهد. ۶- تولید نیتریک اکسید را به طور مستقیم افزایش می­دهد (۵).

عوامل بیوشیمیایی مختلفی در تجمع پلاکت­ها نقش دارند. از جمله این عوامل می­توان به ترکیباتی مانند آدنوزین دی فسفات (ADP)، کلاژن، اپی­نفرین، آراشیدونات و به طور مشخص ترومبوکسیان-A_۲، که در القاء و تشدید تجمع پلاکتی دارای نقش هستند، اشاره کرد (۶). آدنوزین یکی از مهم­ترین مواد تشکیل دهنده در پیاز (Bulb) سیر است (۲). مطالعات مختلف نشان می­دهند که آدنوزین از طریق فعال­سازی آنزیم آدنیل سیکلاز و تولید cAMP، منجر به کاهش تجمع پلاکت­ها می­شود (۷, ۸). حدود نیمی از فعالیت ضد پلاکتی سیر به وجود آدنوزین با غلظت بالا (۰/۰۵۶%) نسبت داده شده است (۶). گزارش­های مختلف حاکی از آن است که آدنوزین و آلیسین (Allicin) با مکانیسم­های وابسته (۱, ۲, ۹) و غیر وابسته به متابولیسم آراشیدونیک اسید (۲) هم اثرات آنتی ترومبوتیک خود را بر پلاکت­ها اعمال می­نماید و هم به بهبود جریان خون در عروق کرونر کمک می­کنند. بر اساس مطالعات موجود، عصاره سیر و اجزای آن، اثرات مهاری مستقیمی بر آنزیم­های آبشار آراشیدونیک اسید اعمال می­کنند (۱, ۲, ۹). علاوه بر مهار تجمع پلاکتی ناشی از مسیر متابولیسم آراشیدونیک اسید، هر دو نوع عصاره آبی و آلی سیر نیز می­توانند به صورت وابسته به دوز موجب مهار تجمع پلاکتی ناشی ازADP ، آدرنالین و کلاژن ­گردند (۱, ۳, ۱۰). همچنین گزارشاتی مبنی بر اثرات ضد تجمع پلاکتی در روغن این گیاه دارویی نیز وجود دارد (۳, ۱۱, ۱۲).

لاوسون و همکاران فعالیت ضد تجمع پلاکتی ناشی از سیر را در اشکال مختلف آن گزارش نموده­ اند (۱۳). در پلاسمای غنی از پلاکت، اکثر فعالیت­های ضد تجمع پلاکتی سیر به علت حضور آدنوزین و در محیط خون کامل، فعالیت ضد تجمعی پلاکتی آن، بیشتر به اثرات فارماکولوژیک آلیسین و سایر ترکیبات تیوسولفینات­ نسبت داده شده است. آلیئین ­(Alliin)، پیش ماده بی بوی آلیسین است که به میزان  ۵ تا ۱۴ میلی­گرم­ در هر گرم سیر وجود دارد ­(۱۴-۱۶). متابولیت آلیئین­ (آلیسین) در مقایسه با آلیئین، از بازدارندگی بسیار بیشتری ­(تا ۱۵ برابر­) در برابر تجمع پلاکت­ها از خود نشان می­دهد.

همچنین وجود ماده آجوئن (ajoene)  و ترکیبات ارگانوسولفوره (E) و (Z) مشتق از آن در گیاه سیر، که در مطالعات متعدد درون تنی (in-vivo) و برون تنی (in-vitro) اثرات ضد پلاکتی آن نشان داده شده است. این ترکیبات از طریق اثر مستقیم بر گیرنده فیبرینوژن اثرات ضد پلاکتی خود را نشان می­دهند (۱۷, ۱۸). علاوه بر این، اثرات تجمع پلاکتی ناشی از آراشیدونیک اسید را نیز به طور برگشت­  ناپذیر مهار می­نمایند (۴). اثرات ضد پلاکتی این ماده توسط اثرات مرتبط با پروستاسیکلین، ایندومتاسین و دی پریدامول تقویت می­گردد ­(۱۸). ماده آجوئن در اثر تبدیل آلیئین به آلیسین تحت تأثیر آنزیم آلیئیناز تولید می­شود (شکل ۲)

از سوی دیگر، اثرات کاهنده کلسترول و فیبرینوژن به همراه افزایش فعالیت فیبرینولیتیک و طولانی کردن زمان انعقاد(Clotting time)  و زمان سیلان(Bleeding time) ، از دیگر اثرات فارماکولوژیک این ماده طبیعی و قدرتمند است که در کنار اثرات مستقیم ضد ترومبوز، کارآیی آن را به مقدار زیادی افزایش می­دهد. (۱, ۴, ۱۳, ۱۹-۲۲).

شکل ۲. تبدیل آنزیمی آلیئین به آلیسین که منجر به تولید آجوئین  و مشتقات آن می­گردد (۲۳)

در مجموع سیر و ترکیبات مؤثره فارماکولوژیک موجود در آن،  به طور قابل توجهی موجب کاهش بروز وقایع ترومبوتیک در افراد می­گردد. مهار تجمع پلاکت­ها به طور مستقیم (از طریق مهار سنتز پروستانوئید­ها) و غیر مستقیم (اثر بر گیرنده فیبرینوژن، مواد ارگانوسولفوره) در کنار اثرات پایین آورنده فشار خون، پایین آورنده کلسترول و آنتی آتروژنیک در عروق و همچنین خواص بارز ضد التهابی، مجموعه کاملی از اثرات مفید قلبی-عروقی ایجاد می­کند.

چگونگی استفاده از سیر برای پخت و پز می­تواند به طور قابل توجهی اثرات ضد انعقاد و ضد پلاکتی آن را تحت تأثیر قرار ­دهد. به عنوان مثال خرد کردن سیر قبل از پخت و پز می­تواند از دست رفتن خاصیت ضد پلاکتی آن را به حداقل برساند (۲۴).

1. Srivastava K. Effects of aqueous extracts of onion, garlic and ginger on platelet aggregation and metabolism of arachidonic acid in the blood vascular system: in vitro study. Prostaglandins, Leukotrienes and Medicine. 1984;13(2):227-35.
2. Makheja A, Bailey J. Antiplatelet constituents of garlic and onion. Agents and actions. 1990;29(3-4):360-3.
3. Srivastava K, Justesen U. Isolation and effects of some garlic components on platelet aggregation and metabolism of arachidonic acid in human blood platelets. Wiener Klinische Wochenschrift. 1989;101(8):293-9.
4. Srivastava K, Tyagi O. Effects of a garlic-derived principle (ajoene) on aggregation and arachidonic acid metabolism in human blood platelets. Prostaglandins, leukotrienes and essential fatty acids. 1993;49(2):587-95.
5. Clemetson KJ, Clemetson JM. Platelet collagen receptors. Thrombosis and haemostasis. 2001;86(07):189-97.
6. Singh VK, Singh DK. Pharmacological Effects of Garlic (Allium sativum L.). Annual Review of Biomedical Sciences. 2008;10.
7. Fuentes E, Pereira J, Mezzano D, Alarcón M, Caballero J, Palomo I. Inhibition of Platelet Activation and Thrombus Formation by Adenosine and Inosine: Studies on Their Relative Contribution and Molecular Modeling. PLOS ONE. 2014;9(11):e112741.
8. Paul S, Feoktistov I, Hollister AS, Robertson D, Biaggioni I. Adenosine inhibits the rise in intracellular calcium and platelet aggregation produced by thrombin: evidence that both effects are coupled to adenylate cyclase. Molecular pharmacology. 1990;37(6):870-5.
9. Wagner H, Breu W, Sendl A, Steinke B, editors. Comparative studies of extracts and pure compounds from garlic, wild garlic and onion on the arachidonic acid metabolism and platelet aggregation. International Symposium: Pharmacy, Pharmacology and Clinial Application of Allium sativum Berlin March; 1991.
10. Kendler BS. Garlic (Allium sativum) and onion (Allium cepa): a review of their relationship to cardiovascular disease. Preventive medicine. 1987;16(5):670-85.
11. Mohammad S, Brown S, Chuang H, Mason R, Editors. Isolation, characterization, identification, and synthesis of an inhibitor of platelet-function from allium-sativum (garlic). federation proceedings; 1980: federation amer soc exp biol 9650 rockville pike, bethesda, md 20814-3998 usa.
12. Mohammad SF, Woodward SC. Characterization of a potent inhibitor of platelet aggregation and release reaction isolated from Allium sativum (garlic). Thrombosis research. 1986;44(6):793-806.
13. Lawson L, editor Bioactive organosulfur compounds of garlic and garlic products: role in reducing blood lipids. ACS symposium series (USA); 1993.
14. Agarwal KC. Therapeutic actions of garlic constituents. Medicinal research reviews. 1996;16(1):111-24.
15. Iberl B, Winkler G, Müller B, Knobloch K. Quantitative determination of allicin and alliin from garlic by HPLC. Planta medica. 1990;56(03):320-6.
16. Banerjee S, Mukherjee PK, Maulik S. Garlic as an antioxidant: the good, the bad and the ugly. Phytotherapy Research: An International Journal Devoted to Pharmacological and Toxicological Evaluation of Natural Product Derivatives. 2003;17(2):97-106.
17. Jain MK, Apitz-Castro R. Garlic: molecular basis of the putative ‘vampire-repellant’action and other matters related to heart and blood. Trends in Biochemical Sciences. 1987;12:252-4.
18. Apitz-Castro R, Escalante J, Vargas R, Jain MK. Ajoene, the antiplatelet principle of garlic, synergistically potentiates the antiaggregatory action of prostacyclin, forskolin, indomethacin and dypiridamole on human platelets. Thrombosis research. 1986;42(3):303-11.
19. Bordia AK, Joshi H, Sanadhya Y, Bhu N. Effect of essential oil of garlic on serum fibrinolytic activity in patients with coronary artery disease. Atherosclerosis. 1977;28(2):155-9.
20. Srivastava K. Evidence for the mechanism by which garlic inhibits platelet aggregation. Prostaglandins, Leukotrienes and Medicine. 1986;22(3):313-21.
21. Harenberg J, Giese C, Zimmermann R. Effect of dried garlic on blood coagulation, fibrinolysis, platelet aggregation and serum cholesterol levels in patients with hyperlipoproteinemia. Atherosclerosis. 1988;74(3):247-9.
22. Jung F, Wolf S, Kisewetter H, Mrowietz C, Pundir G, Heiden M, et al. Wirkung von knoblauch auf die fließfahigkeit des Blutes, Ergebnisse placebokontrolllierter Pilotstudien an gesunden Probanden. Natur und Ganzheitsmed. 1989;7:216-21.
23. Naznin MT, Maeda T, Morita N. Antioxidant Functions of E- AND Z-Ajoene Derived from Japanese Garlic. International Journal of Food Properties. 2010;13(4):821-9.
24. Cavagnaro PF, Camargo A, Galmarini CR, Simon PW. Effect of cooking on garlic (Allium sativum L.) antiplatelet activity and thiosulfinates content. Journal of agricultural and food chemistry. 2007;55(4):1280-8.